W górę sztandar

Zastanawiałem się nad ukryciem adresu, bo jeszcze komuś przykrość zrobię – może tego sztandaru nie wznieśli mieszkańcy, tylko jacyś przechodni performerzy. Ale co tam rzeczywistość cenzurować. Sam budynek zresztą ciekawy.

Róg Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej - dodatek o duchowym trwaniu trajektorii

Robiąc zdjęcia wykorzystane jako "dzisie" w zestawieniach z poprzedniego posta, o nieistniejącym już skrzyżowaniu Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej, odkryłem zjawisko, którego bym nie podejrzewał, gdybym nie zobaczył. Co do przechodzenia przez jezdnię, święty nie jestem. Przed laty, gdy regularnie korzystałem z autobusów, moim codziennym zwyczajem było np. przebieganie przy rondzie Waszyngtona przez dwie jezdnie, trzy tory i trzy barierki - alternatywą jest dłuższa droga i paskudne przejście podziemne. Poza pustymi godzinami brzasku nie przyszłoby mi jednak do głowy przechodzić na dziko przez Wał Miedzeszyński, należy on bowiem do ulic, czy raczej szos, na których kierowcy biją rekordy szybkości osiągalnej w granicach Warszawy. Tymczasem proszę popatrzeć - 2 lipca, 18:43:

5 lipca, 19:48:

Żeby zyskać podobny przykład, trzeba w odpowiedniej porze postać na moście z grubsza minutę.

Dzieje się to dokładnie na przedłużeniu Jakubowskiej, w miejscu zlikwidowanego skrzyżowania. Nie wiem, kiedy zamknięto wylot Jakubowskiej (chyba podczas poszerzania Wału związanego z budową Trasy Łazienkowskiej?). Wiem natomiast, że kilka lat temu, gdy w chaszcze nad Wisłą żaden poczciwy człowiek się nie zapuszczał, nie było też problemu widocznego na obrazkach. W ostatnich trzech-czterech latach nastąpił jednak boom plażowy. Złożyło się na to kilka przyczyn - m.in. budowa ścieżki biegowej nad Wisłą i w rezultacie odczarowanie tych chaszczy, urządzenie samej plaży, ogólne odczarowywanie Pragi, skorelowany boom na przeciwległym brzegu (w tym roku zahamowany przez wyjęcie Wisłostrady z tunelu i remont bulwarów). Na poczesnym miejscu wymieniłbym jednak co innego - moim zdaniem zasadnicza była budowa dwóch cywilizowanych przejść z sygnalizacją przez Wybrzeże Szczecińskie (czyli dalszy ciąg Wału Miedzeszyńskiego na północ od Poniatoszczaka) przy okazji budowy Stadionu Narodowego. Dzięki temu daje się po prostu dotrzeć nad Wisłę.

Najwygodniejszym pieszym szlakiem na plażę z okolic Ronda Waszyngtona, czyli z głównego w tym rejonie węzła komunikacyjnego, okazała się jednak ponownie - pisałem już o tym - zapomniana uliczka Jakubowska. Tymczasem żadne z wspomnianych dwóch przejść nie leży na jej osi, mimo że po drugiej stronie Wału jest - widoczny na zdjęciach - zjazd na plażę. Zjazd, a więc i zejście - w dodatku jako jedyne w okolicy kwalifikujące się dla niepełnosprawnych i wózków dziecięcych, bo przy wyremontowanym Wybrzeżu Szczecińskim są wyłącznie schody. Gwoli dokładności wyliczyć tu można jeszcze trzecie przejście dalej na południe, przy ślimaku, na wysokości ulicy Czeskiej, w miejscu szczególnie niewygodnym dla pieszych, bo pozbawionym zejścia z Wału, do którego prowadzą tylko dwie okoliczne ulice: Jakubowska i Walecznych. Rezultat jest taki, jak widać: plażowicze suną Jakubowską, po czym przechodzą przez Wał na dziko. Świadectwem skali tych praktyk jest zupełne zadeptanie w tym miejscu trawy:

Przy okazji powyższego zdjęcia sytuacja znów była tak miła, że sama wlazła mi w obiektyw:

Jest problem? Jest. Skoro jest problem, to powinno się go rozwiązać. Rozwiązania widzę cztery: 

1. Zrobić w tym miejscu przejście dla pieszych. 

2. Postawić w tym miejscu patrol z pałami i bloczkiem mandatów. 

3. Zagrodzić, zalać i zaminować plaże nad Wisłą, ogłosić, że ich reaktywacja należy do okresu błędów i wypaczeń. 

4. Podwyższyć słupki wzdłuż krawężników, rozpiąć na nich elektrycznego pastucha i drut kolczasty. 

Intuicję, które z tych rozwiązań najmilsze jest sercom inżynierów ruchu, zachowam dla siebie, żeby nie być nazwany hejterem. Jak będzie? Zapewne tak jak do tej pory. Ponieważ zaś sprawy asfaltu, nieobojętne mi jako środowisko życia, w gruncie rzeczy mniej mnie interesują niż głębsze sprawy, na koniec uwaga w tym kierunku: to przykład, jak na pozór martwe i zapomniane warstwy miasta wstają spod ziemi i kąsają nas niczym zombie, szerząc różne zarazy, choćby nieposzanowanie artykułów Kodeksu Drogowego.

Ulica Jakubowska wczoraj i dziś, część 6 / Ulica Miedzeszyńska wczoraj i dziś, część 1

Nie jest to ostatnia część cyklu o Jakubowskiej; na koniec (przynajmniej tymczasowy) zostawiłem jeszcze jedną, najciekawszą. Otwieram już jednak inny temat, a kolejność taka dlatego, że w poprzedniej części oglądaliśmy widoki z niemal tego samego miejsca co dziś. Dzisiejsze zdjęcia pokazują nieistniejące już skrzyżowanie Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej, czyli obecnego Wału Miedzeszyńskiego. Zrobione zostały albo ze schodów wieżyczki (strażnicy) Mostu Poniatowskiego, tej samej, z której we wrześniu '39 sytuację dokumentował Julien Bryan, albo z mostu tuż za nią. Ścisłe powtórzenie ujęć bywa trudne za sprawą drzew, zasłaniających wszystko lub przynajmniej główne punkty orientacyjne ze starych zdjęć. Zestawienie tych sześciu zdjęć i ich współczesnych odpowiedników nie jest jednak dokumentacją porostu zieleni, tylko czegoś zupełnie innego w charakterze, mianowicie dewastacji przestrzeni miejskiej przez samochód i podporządkowaną mu urbanistykę.

Wszystkie zdjęcia historyczne oprócz jednego z NAC biorę z Pragi Południe XX Wieku. Pierwsze datowane jest tam na rok 1938. Przedstawia perspektywę ulicy Miedzeszyńskiej w kierunku południowym, od rogu Jakubowskiej. Po prawej stronie widoczne są zapewne tyły jakichś drewnianych budynków plażowych - w tym miejscu była plaża Poniatówka, nie potrafię jednak rozpoznać tu jej zabudowań znanych mi ze zdjęć od frontu, czyli od strony Wisły:

Dziś w takim samym kadrze widać tyle:

W tym samym miejscu z dokładnością kroku w przód czy w bok stał autor kolejnego zdjęcia, a właściwie stopklatki, nie wiem, skąd zaczerpniętej, pokazującej też fragment samej wieżyczki. Na Pradze Południe XX Wieku zdjęcie datowane jest ze znakiem zapytania na rok '39. Różnice między nim a poprzednim są jednak duże: widać nowe latarnie, posadzone drzewka i bardziej zadbany wał, a zarazem uderza brak owych zabudowań plażowych, z wyjątkiem kiosku czy budki na drugim planie. Na podstawie tych zmian z pewnością można się dogrzebać dokładnej daty powstania, ale nie byłem tak wnikliwy; przyjmuję, że zdjęcie pochodzi z lat '38-'44.

Pierwszą wersję tego "dzisia" zrobiłem jeszcze w porze bezlistnej:

Nie całkiem mi wyszło, bo stanąłem sobie i cyknąłem, tymczasem autor historycznego zdjęcia czy też filmu używał statywu; chcąc uzyskać tę samą perspektywę co on, trzeba przykucnąć albo trzymać aparat na wysokości biodra. Żeby było widać coś poza klonem jesionolistnym samosieją, zszedłem niżej:

Wczoraj wyhaczyłem jeszcze jedno zdjęcie z tego samego miejsca, datowane tym razem na rok 1947:

Latarniom trochę się, jak widać, dostało, a kiosk czy może budka z piwem (?) to już zupełnie inna budka. Kolejne zdjęcie jest z roku 1957, a jego odpowiednik - z czerwca 2013. W latach wczesnopowojennych róg Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej przebudowano, przerabiając zakręt na łagodniejszy:

Archaicznego zamiatacza ulic zastąpiły nowocześniejsze modele, tylko po co ich tyle? Prawie ten sam widok przedstawia zdjęcie datowane w NAC na lata '57-'65, a dokumentujące jakiś wyścig kolarski, zapewne Wyścig Pokoju (więc znów można by ustalić datę co do dnia). Na odpowiedniku z 17 kwietnia 2013 perspektywa jest celowo nieco szersza:

Z ortofotomap wynika, że ulica Miedzeszyńska biegła w miejscu dzisiejszego chodnika i pasa zieleni między chodnikiem a wschodnią jezdnią Wału, zatem podczas jego przebudów i poszerzeń, których było wiele - ich dokładnego kalendarium nie ma sensu odtwarzać - poszerzono go głównie na zachód, w kierunku Wisły.

 

Na ostatnim zdjęciu historycznym nie widać już Jakubowskiej, chyba że drogę z wału nad Wisłę (albo w Wisłę) uznać za jej przedłużenie. Miejsce jest jednak to samo co na poprzednich zdjęciach - fotograf stał kilkanaście metrów dalej w stronę rzeki. Zdjęcie pokazuje falę powodziową w 1960 roku (w poprzedniej części oglądaliśmy, przypomnę, podobną falę z roku '34):

Zastanówmy się na koniec, co powyższe zdjęcia mówią nam o życiu na Saskiej Kępie w latach 30. XX wieku. Spróbujmy sobie wyobrazić, że jesteśmy wówczas, o tej porze roku co dziś, mieszkańcami jakiejś willi albo kamieniczki przy Walecznych, Berezyńskiej czy Dąbrowieckiej. Wychodzimy z domu (w szlafroku?), przechodzimy sto czy dwieście metrów, przekraczamy wąską i spokojną ulicę Miedzeszyńską i schodzimy na plażę, gdzie za sympatycznymi, drewnianymi budynkami plażowymi z przebieralniami, kawiarnią itd. trafiamy w zwykły plażowy tłum, obok innych igraszek cieszący się zwłaszcza kąpielą w Wiśle. Można poczuć trochę słodyczy życia, prawda? Co więcej, zamieszkiwanie w pobliżu plaży nie oznaczało wówczas sąsiedztwa nocnej dyskoteki nagłośnionej tak, by rytm niósł się do Zakroczymia i cała okoliczna wieś słyszała, że Warszawa - tu się nie śpi. Do tańca przygrywały głównie harmonie... Oczywiście wiem doskonale, że w obecnym systemie warszawskiego życia poszerzony Wał Miedzeszyński jest komunikacyjnie niezbędny, z perspektywy słodyczy jednak - taki hipotetyczny spacer zamieniliśmy na gumę do żucia za kierownicą.

Ulica Jakubowska wczoraj i dziś, część 5 (widoki z Mostu i Alei Poniatowskiego)

Wracamy na nadwiślański kraniec Jakubowskiej, opisywany już w 2 i 3 części cyklu poświęconego tej uliczce.

Pierwsze zdjęcie jest z roku 1934, pochodzi z NAC (z archiwum IKC, jak zwykle), a przedstawia widok z Mostu Poniatowskiego. Gawiedź przygląda się Wiśle, której stan jest wysoki - chyba podobny jak podczas ostatniej wysokiej wody w roku 2010. Poza rzeką i ludźmi widzimy od lewej: pierwszy filar mostu, przyczółek praski ze schodami i wieżyczką, skrzyżowanie Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej oraz kilka domów. Na zdjęciu z końca maja 2013 widać niewiele, dodaję więc widok z obiektywu skierowanego bardziej w dół:

Wody mniej niż w '34 nie tylko przez brak fali powodziowej, ale też przez zwężenie koryta Wisły za sprawą budowy ostróg w latach 60. czy nawet 70.

Wśród budynków na pierwszym zdjęciu są opisywane już przeze mnie kamienice przy Jakubowskiej 4 (nr 1) i Łotewskiej 11 (2). Cyfrą 3 oznaczyłem dom przy Jakubowskiej 14, projektu Czesława Przybylskiego. Zdjęcie ukazuje jego boczną, zachodnią ścianę, stojącą do dziś w niezmienionym kształcie, trudną jednak do sfotografowania, bo tuż obok stoi inny, powojenny budynek. Numer 4 natomiast to dach tajemniczej, nieistniejącej kamienicy przy Estońskiej - dzisiejszy adres: Estońska 5A - o której była mowa w części 3.

Kolejne obrazki to stopklatki z filmu Juliena Bryana, słynnego amerykańskiego filmowca, który dokumentował Warszawę w roku '39 i '46. Jego nagranie wplecione jest w film Korespondent Bryan - z niego wziąłem trzy zrzuty przedstawiające widok z Alei Poniatowskiego, czyli ze zjazdu z mostu po praskiej stronie, w drugiej połowie września 1939 roku, jeszcze przed kapitulacją Warszawy.

Operator stał w oknie wieżyczki Poniatoszczaka - tej, którą widać na pierwszym zdjęciu w poście. W drugim i trzecim kadrze na pierwszym planie widać sterczącą ku górze - bo wyrwaną z ziemi przez bombę - poręcz schodów prowadzących z nasypu na Jakubowską. Schody są w tym samym miejscu do dziś i nawet poręcz wygląda na tę samą. Czwarte zdjęcie, które wziąłem z cytowanej już kilkakrotnie Pragi Południe XX Wieku, to niewątpliwie dalszy ciąg tej samej sceny. Na drugiej stopklatce dwie kobiety odrywają się od strumienia pieszych, idących w kierunku ronda Waszyngtona, i zaczynają schodzić z nasypu, szukając drogi przez rumowisko w miejscu rozwalonych schodów. Jedną z nich widać również na trzecim i czwartym obrazku. W Korespondencie Bryanie tego momentu już jednak nie ma; zapewne użyto tam tylko fragmentu nagrania. Zdjęcie współczesne z ostatniej niedzieli; od firmowej panoramy Olympusa wolę własnoręczną sklejkę z dwóch zdjęć, a na klatkę schodową wieżyczki się nie wbiłem wskutek nieszczęsnej dysfunkcji we władaniu wytrychem. 

Kadry z września '39, gdy im się przyjrzałem, zweryfikowały to, co pisałem w poprzednich częściach. Znów zatem kilka szczegółów. Na prawo od bocznej ściany Jakubowskiej 14 - numeru 3 na zdjęciu z roku 1934 - widzimy dom przy Estońskiej 8, zbudowany w roku 1936 według projektu Heleny i Szymona Syrkusów, charakterystyczny dzięki dwóm rzędom okien przecinającym całą fasadę. Dom z bliska wygląda dziś tak - niezbyt świeżo, ale stoi:

Dalej na prawo widać kamienice przy Łotewskiej 12 i 14, opisane już i obfotografowane w 1 części cyklu, oraz tył budowanego domu przy Łotewskiej 15; te trzy także stoją do dziś. Dla porządku tylna ściana Łotewskiej 15 w obecnym stanie:

Najbliżej ulicy widzimy zaś ścianę szczytową i jednospadowy dach kamieniczki z rogu Jakubowskiej i Łotewskiej, bez wątpienia tej samej, której skraj widać na trzech historycznych zdjęciach z 1 części. 

Kolejne dane wymagają więcej uwagi. Przypomnę zdjęcie, któremu poświęciłem już dwa posty:

Po budynku przy Jakubowskiej 4, opisywanym w 2 części, pozostał we wrześniu '39 zwał gruzów i kawałek bocznej ściany:

Budynek nie był więc, jak sądziłem, częściowo zniszczony; był całkowicie zburzony, a dziwny kształt jego następcy wynika zapewne z recyklingu fundamentów. Dzisiejszy dom przy Jakubowskiej 4 jest niewątpliwie przykładem budownictwa z lat okupacji. Balustrada na jego klatce schodowej, której dwa zdjęcia już zamieszczałem, mogła po prostu zostać ściągnięta z innej wrześniowej ruiny.

Kadry z filmu Bryana weryfikują także moje domysły na temat tajemniczej kamienicy w miejscu dzisiejszej Estońskiej 5A:

Proszę się przyjrzeć uważnie: ze zburzonego budynku widzimy mniej więcej połowę środkowego ryzalitu, którego szczyt już się zawalił., oraz część dachu z kominem. Co zostało z południowej (dla nas prawej) połowy domu, trudno orzec, połowa północna natomiast już nie istnieje.

Ostatnia historyczna fotografia, znowu z NAC, jest z roku 1962. Przedstawia ten sam widok co ta z roku 1934, tyle że fotograf stał kilkadziesiąt metrów dalej od brzegu, tuż za trzecim filarem mostu. Widać na niej pierwszy i drugi filar oraz fragmencik trzeciego na dolnej krawędzi kadru. Widać także nieistniejący dziś róg Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej, którą jedzie autobus:

Śmieszne Wańki Wstańki z tych mostowych wieżyczek: wojnę przetrwały, ale w latach 50. je rozebrano, po czym w latach 80. zbudowano od nowa. Teraz to samo spotyka jeden z pawilonów po warszawskiej stronie. 

Ze zrobieniem współczesnego odpowiednika szło mi jak po grudzie. Wracałem kilka razy w to samo miejsce; albo perspektywa się nie zgadzała, albo w kadrze brakowało filarów mostu. Wreszcie skojarzyłem, że podczas remontu na przełomie lat 80. i 90 most poszerzono. Aby ująć filary, musiałem więc się wychylić bardziej niż fotograf z lat 60. - przez co przestał być widoczny cień balustrady:

Widać też inne przykre zmiany, z których główną jest pomniejszenie przestrzeni życiowej pieszych na rzecz umilenia życia samochodom. A na róg Jakubowskiej i Miedzeszyńskiej niebawem powrócimy.

Ulica Jakubowska wczoraj i dziś, część 4 (Jakubowska 18)

Po dziesięciodniowej przerwie, poświęconej tematom mniej lub bardziej peryferyjnym, wracamy na Jakubowską. Zanim wrócimy w okolicę przybrzeżną, trochę nam już znaną, dla rozprostowania kości krótki spacer w głąb lądu (kępy zresztą, czyli wyspy, kiedyś - dosłownie, dziś - fantazmatycznie). W porównaniu z poprzednimi postami w tym cyklu dzisiejszy jest zwięzły.

Pierwsze zdjęcie, ściągnięte z Pragi Południe XX Wieku, przedstawia budynek na rogu Jakubowskiej i Estońskiej, o adresie Jakubowska 18, we wrześniu '39. Drugie zdjęcie z początku maja 2013. 

Nic dziś nie wskazuje, że pod osiemnastką mieściła się restauracja; na pierwszy rzut oka nie ma tam nawet lokalu użytkowego. Jak już pisałem, przez dziesięciolecia Jakubowska była uliczką pustą i martwą, zupełnie niehandlową; dopiero w ostatnich kilku latach coś drgnęło. Pisałem też, że nie zawsze tak było - w latach 30. zapowiadała się na jedną z głównych ulic dzielnicy. Duży, wysoko umieszczony napis "Restauracja" był świetnie widoczny z Alei Poniatowskiego, której nasypu nie porastały drzewa. W 39 roku budynek został, jak widać, nieźle łupnięty. Jego parter, niegdysiejszą restaurację, zajmuje dziś ZHR. Okoliczni mieszkańcy - przynajmniej ci wierzący w procedury demokratyczne - znają ten lokal, służy on bowiem jako punkt wyborczy. Kamienica jest komunalna. Niedawno została na koszt dzielnicy wyremontowana, a nawet, jak głosi oficjalny program, rewitalizowana. Przed remontem wyglądała tak - pierwsze zdjęcie ze strony fotoadres.pl:

Interesujące, czy planując rewitalizację, poszukano w ogóle dokumentacji stanu pierwotnego, sprzed 1939 roku, ciekawszego niż dziś. Uproszczona architektura kamienicy kryje jednak niespodziankę: ściana wzdłuż Estońskiej kończy się zaokrągloną częścią przy wejściu w podwórko. Może jakiś specjalista mi podpowie, jak to nazwać - zaokrąglonym ryzalitem?

Nie wiem, czy po roku 1939 cokolwiek wewnątrz przetrwało, w każdym razie klatka schodowa po rewitalizacji niczym nie zdradza przedwojennej metryki:

A co to była za restauracja? Przewertowałem przeklikałem przedwojenną książkę telefoniczną, nic nie znalazłem. W necie napotkałem nazwę: Komitet Międzystowarzyszeniowy Pomocy dla Inteligencji Pracującej, ale nie udało mi się jej potwierdzić. Z najniższej części napisu na historycznym zdjęciu potrafię odczytać tylko: ORGANIZAC.

Ulica Jakubowska wczoraj i dziś, część 3 (okolica)

Na przedwojennym, niedatowanym zdjęciu z NAC poza budynkiem przy Jakubowskiej 4, o którym pisałem w poprzednim poście, widać kilka ciekawych szczegółów.

Po kolei zatem. W lewym dolnym rogu na Jakubowskiej widoczne są szyny (1). Trudno je rozumieć inaczej niż jako tor kolejki polowej ułożony podczas budowy lub odbudowy Mostu Poniatowskiego. Budowę mostu rozpoczęto w roku 1905 (w latach 1904–06 zbudowano od strony Saskiej Kępy nasyp, który w poprzednim poście datowałem na około 1910), sam most otwarto dla ruchu w 1913, cały zaś most i wiadukt – w styczniu roku 1914. Wycofujący się Rosjanie 5 sierpnia 1915 wysadzili dwa filary mostu, po czym rozpadło się kilka przęseł. Po wojnie odbudowa, rozpoczęta w maju roku 1920, trwała do 1927, jednak już od 1925 most był przejezdny; odbudowywano go połowami, mierzonymi wszerz, a nie wzdłuż (choć to drugie byłoby dowcipniejsze). Latem 1925 roku oddano więc do ruchu północną połowę mostu, a przez kolejne dwa lata odbudowano połowę południową. W pięknej książce Most i wiadukt imienia księcia Józefa Poniatowskiego przez rzekę Wisłę w Warszawie, wydanej w roku 1927, dokumentującej budowę i odbudowę z lat 1904–27, znalazłem kilka wzmianek o kolejkach polowych dowożących materiały, nic jednak, co mówiłoby jednoznacznie o torze widocznym na zdjęciu. Zacytuję fragment ze strony 110: podczas ostatniej fazy odbudowy "dla ułatwienia transportu ustrojów żelaznych, dostarczanych z fabryki w Mińsku Mazowieckim do dworca Wschodniego na Pradze i stąd furmankami i samochodami ciężarowymi na plac robót przy przyczółku praskim, ułożono kolejkę polową od tego przyczółka do filaru Nr. 6. Kolejka dowoziła części żelazne bezpośrednio do filaru". Tor ze zdjęcia jest jednak kilkanaście metrów przed przyczółkiem. Ile czasu zajmował w owych latach demontaż szyn po skończonej budowie - nie mam pojęcia; odpowiedź pomogłaby datować zdjęcie. Z pewnością nie ma już ich na fotoplanie z roku 1935.

Na zdjęciu widać również dwie włościańskie chałupy (2). Dokumentuje to Saską Kępę w stadium przejściowym: oto wieś (której relikty trwały jeszcze długo) miesza się z miastem. Chałupa po prawej stronie, stojąca bardzo blisko Wisły, dokładnie w miejscu dzisiejszego ślimaka, widoczna jest na wielu zdjęciach pokazujących Most Poniatowskiego w stronę praskiego brzegu – przykłady niżej. Chałupa po lewej zajmowałaby natomiast tę samą posesję co murowany budynek przy rogu Łotewskiej, widoczny na zdjęciach w pierwszym poście w tym cyklu. Może więc w tym post-wiejskim obejściu chałupa i dom murowany stały ciasno obok siebie, a może wkrótce po zrobieniu zdjęcia – powiedzmy, w roku 1929 – chałupę zastąpił murowany dom, na zdjęciach z lat 1939-45 robiący już niezbyt świeże wrażenie (jak było, nie potrafię rozstrzygnąć, analizując przedwojenne plany). 

Prawdziwymi bohaterami zdjęcia wydają się jednak nie budynki ani tory, lecz drzewa: trzy wielkie topole, które fotograf objął niemal całe, środkową ustawiając w samym centrum kadru (3). Również te drzewa odnaleźć można na bardzo wielu widokach praskiego brzegu, fotografowanego siłą rzeczy przy okazji fotografowania Poniatoszczaka. Poniżej dwa przykłady – proszę zwrócić uwagę na opisaną wyżej chałupę. Na zdjęciu z roku '45 nic już w jej miejscu nie stoi – sądzę, że drewniane domy nie miały szans podczas ostrzału praskiego brzegu między sierpniem '44 a styczniem '45, o ile nie znikły wcześniej. Pierwsze zdjęcie to pocztówka z roku 1914, którą kopiuję z Fotopolski:

Drugie zdjęcie jest z NAC, datowane na 7 lipca 1932, a powielam je ze względu na ogólny urok i nazwę łodzi:

I dziś w tej okolicy rosną topole, lecz inne. Te z przedwojennych zdjęć znikły w ciągu sześciu lat wojny, trudnych nie tylko dla warszawskich ludzi, budynków, bibliotek, mebli i porcelan, ale także drzew.

Zostały nam trzy kamienice w tle: (4), (5) i (6). Zwróćmy uwagę, że wśród widocznych budynków nie ma ani jednego w stylu, który w latach 20. i 30. określano mianem "nowoczesnego" – dziś używa się nieostrych pojęć "modernizm" i "funkcjonalizm". Ze stylu tego Saska Kępa słynie, jest to tutejszy przysmak kuchni regionalnej. Nowocześni architekci rozhasali się jednak dopiero w latach 30.; na fotografii mamy jeszcze wyłącznie budynki w stylu historycznym czy też tradycyjnym. (Również one nie pomogły mi ściśle datować zdjęcia, o żadnym nie znalazłem bowiem dokładnej informacji o roku powstania, natomiast nieobecność innych budynków znowu pozwala stwierdzić, że zdjęcie pochodzi najpóźniej z pierwszej połowy lat 30.). Najlepiej widoczna jest kamienica przy Łotewskiej 11 (4). Widać ją też na zamieszczonym w poprzednim poście zdjęciu, które zrobiłem spod ślimaka – powtórzę tylko jego fragment:

Budynek ten stoi do dziś w nienaruszonym stanie, jego tylna ściana z bliska wygląda tak – musiałem skleić dwa zdjęcia, bo z ciasnego podwórka nie sposób objąć całości bez bardzo szerokiego obiektywu:

Nieco głębiej widoczna jest (5) boczna ściana kamienicy przy Estońskiej 1 (róg Berezyńskiej). Również i ten budynek dotrwał do dziś w stanie... może nie naruszonym, atoli lekko zdezelowanym: chyba jeszcze przedwojenny tynk wciąż z niego odpada. Ściana widoczna na zdjęciu historycznym z bliska wygląda tak – znowu nie objąłem całości, darowałem więc sobie metr od dołu:

Największą niespodzianką był jednak dla mnie dom oznaczony numerem (6). Po budynku tym nie ma dziś ani śladu. Wolno mi chyba napisać, że nie zachował się nawet we wspomnieniach, skoro nie znalazłem o nim żadnej wzmianki w trzech głównych monografiach Saskiej Kępy (dwie Faryny-Paszkiewicz i Łysiak). Sądzę, że ten budynek zlokalizowałem – jego dzisiejszy adres to Estońska 5a:

Kamienica ta musiała zostać doszczętnie zniszczona we wrześniu ’39 lub niedługo później. Na fotoplanie ’45 w jej miejscu są już wydeptane ścieżki przez trawę. Jedynym jej zdjęciem zrobionym z bliska, jakie odnalazłem, jest to zdjęcie z NAC, pokazujące budynek sąsiedni:

Fotografia ta, datowana na 23 stycznia 1939 roku, dokumentuje perturbacje podczas budowy domu o dzisiejszym adresie Estońska 3/5. Dom ten stoi, po wojnie go dokończono, mieści ambasadę Indonezji. Na zdjęciu widzimy jego rozbebeszony tył, widoczny też na drugim historycznym zdjęciu w poście sprzed sześciu dni. Po prawej widać tył Estońskiej 1, czyli (5). Po lewej natomiast, na skraju zdjęcia – około pół metra kamienicy (6). Dziś na jej miejscu stoi powojenny bloczek. W tym wypadku zamiast wbijania się w podwórko celem sfotografowania ambasady państwa muzułmańskiego od zaplecza, na co byłem akurat za trzeźwy, proponuję banalny zrzut z gógla – budynek łatwo rozpoznać po pypciu z klatką schodową:

Powojenny bloczek, który zastąpił zburzoną (6), od ulicy wygląda tak – naprawdę nic specjalnego:

Wszystko to dowodzi, że zabudowa starej Saskiej Kępy, na pozór dość jednorodna stylistycznie i czasowo, także ma swoje spodnie warstwy, zapomnianą przeszłość i kłopoty z historią spuszczoną z łańcucha.

Na koniec ostrzegam, że z Jakubowskiej mam jeszcze materiał na kilka postów. Nic na to nie poradzę, co najwyżej przez wzgląd na Państwa cierpliwość postaram się czymś je przeplatać.